ماليات مملكت آذربايجان كه متجاوز از يك كرور مىشد و به تيول ابدى نوّاب وليعهد دوران عباس ميرزا مقرّر بود ، مبلغ دويست هزار تومان زر نقد نيز هر ساله به جهت مخارج مجاهدين اسلام روانهء آن مملكت مىنمود . مملكت خراسان نيز به سبب مجادله با اوزبك و افغان و تركمان همواره به سيورغال حكمروايان آن كشور برقرار و انعامات بيكران علاوه بر آن مستمر و پايدار بود . « 1 » شعر به زر مىتوان لشكر آراستن * ز دشمن بسى كينه‌ها خواستن بالجمله ، قسمى ديگر از دو قسم سخاوت كه مذكور شد ، انعام و احسان نسبت با عموم جهانيان است [ 517 ] و كلك دو زبان در ذكر آن به اين نوع رطب اللسان : يك انعام آن شاهنشاه با احتشام ، داستان اداى سى هزار تومان قرض جناب معتمد الدولة العليه ميرزا عبد الوهاب منشى الممالك اصفهانى است كه در جلد اول اين روزنامچه همايون « 2 » ايراد شده و ديگرى آن‌كه ، از قرار تحقيق همه ساله ، مبلغ يك‌صد هزار تومان نقد و مقدار يك‌صد هزار خروار جنس در ممالك محروسه به صيغهء مواجب و تيول « 3 » و وظيفه و مدد معاش در وجه سادات و علما و مقتدايان و مشايخ و قضاة و اشراف و اعيان و طلاب و فقرا از بابت ماليات ، ابدا برقرار است و اين احسان متوالى در نزد شخص همّت بحر خاصيتش ، بىمقدار . از ماليات ولايات ممالك ايران در حقيقت همان اسمى باقى بود و اكثر از آن را در سنوات به تخفيف تصدّق مىفرمود . علاوه بر اين تخفيفات ، همه ساله وجوهى متكاثر مصحوب معتمدان امين به جميع ولايات ايران زمين به جهت فقرا و مساكين گسيل ساختى و باوجود مشغولى به امر خطير سلطنت ، به مرمّت احوال درويشان و فقراى

--> ( 1 ) . ملّى : + « آرى » ( 2 ) . شرح مفصّل اين واقعه در جلد اوّل همين كتاب در زمرهء وقايع سال 1238 آمده است . در زمانى نزديك به زمان مؤلف ، شاهزاده عضد الدوله در تاريخ عضدى آن را نقل كرده است . اعتماد السلطنه در تاريخ منتظم ناصرى و سپهر در روضة الصفاى ناصرى از زمره مورّخينى هستند كه بعدها اين واقعه را نقل مىنمايند . ( 3 ) . تذكره خاورى : « به صيغهء موالات و مواجب »